Ziemniak



Psianka ziemniak (Solanum tuberosum L.) – prawidłowa botaniczna nazwa tej rośliny. Najczęściej jednak używany jest synonim tej nazwy – ziemniak. Jest to gatunek byliny należący do rodziny psiankowatych. Pochodzi z Ameryki Południowej (Peru, Boliwia, Kolumbia, Chile). Obecnie rozprzestrzeniony na całym świecie jako roślina uprawna. W Polsce jest pospolicie uprawiany i przejściowo dziczejący (efemerofit).

Charakterystyka

Łodyga
Gruba, mięsista, do 100 cm wysokości, wykształca rozgałęzione kłącza (stolony) z podziemnymi bulwami bogatymi w skrobię. Łodyga jest pokryta przylegającymi włoskami.
Liście
Przerywanopierzaste, u nasady łatki jajowate lub sercowate.
Kwiaty
O zrośniętych płatkach i 5 łatkach, średnicy do 3–4 cm, barwy białej, różowej, błękitnej lub fioletowej. Wewnątrz korony 1 słupek i 5 pręcików zrośniętych w rurkę wokół słupka. Zebrane w dwuszypułowe, pozornie szczytowe skrętki.
Owoce
Zielone jagody.
Roślina trująca
Cały nadziemny pęd (łodyga, liście, kwiaty i owoce) są trujące. Zawierają trującą solaninę. Powoduje ona poważne zatrucia pokarmowe, wykazuje też działanie rakotwórcze. W celach spożywczych użytkowane są bulwy, które nie zawierają solaniny. Jednakże jeżeli z jakichś powodów (np. w wyniku wypłukania gleby przez ulewne deszcze) były one przez dłuższy czas wystawione na działanie słońca, ich skórka zielenieje i również stają się trujące. Duże stężenie solaniny występuje w kiełkach i oczkach, z których kiełki wyrastają, dlatego powinny być one usuwane przed spożyciem.

Zastosowanie

Roślina uprawna
Najwięksi producenci ziemniaków na świecie to Chiny, Rosja i Indie. Roczne zbiory ziemniaka w Polsce to ok. 12 – 20 mln ton. W Polsce obszar upraw szacuje się na 790 tys. hektarów.
Najwięksi producenci ziemniaków (2008)
(w milionach ton)
 Chiny 69
 Indie 35
 Rosja 29
 Ukraina 19
 Stany Zjednoczone 19
 Niemcy 11
 Polska 10
 Białoruś 9
 Holandia 7
 Francja 7
Łącznie na świecie 315 mln ton

Historia uprawy
Pierwsze uprawy ziemniaka pojawiły się w czasach prehistorycznych w Ameryce Południowej (środkowe Andy, tereny dawnego peruwiańskiego państwa Inków – Tahuantinsuyo). Do Europy ziemniaki dotarły w XVI wieku, a rozpowszechniły się w XVII w. W XVII i XVIII wieku traktowane były również jako roślina ozdobna. W części Europy, po zauważeniu, że jest bardzo wydajną rośliną uprawną wprowadzano ją do uprawy odgórnymi zarządzeniami (Fryderyk II Wielki w Prusach i Piotr I Wielki w Rosji). Wykorzystanie ziemniaków znacznie wzrosło po opracowaniu techniki ich magazynowania w kopcach, w których dają się przechowywać aż do wiosny następnego roku.
Sztuka kulinarna
Bulwy po poddaniu obróbce cieplnej stanowią cenny pokarm człowieka. Pozostałe części rośliny są trujące. Popularnymi potrawami z ziemniaków są frytki, chipsy i kopytka.

Ziemniak jest też ważną rośliną pastewną, jako gotowany był podstawą tradycyjnej metody żywienia świń. Jest ważną rośliną przemysłową, używa się go do produkcji spirytusu, mączki ziemniaczanej, która jest niemalże czystą skrobią. Mączka ziemniaczana jest produktem używanym do wytwarzania wielu produktów spożywczych i przemysłowych. Ze względu na historię upraw ziemniaka oraz związany z nią udział tej rośliny w ocaleniu przed śmiercią głodową milionów ludzi na świecie, Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2008 Międzynarodowym Rokiem Ziemniaka.

Odmiany

W Peru utworzono największy na świecie bank genów ziemniaka. Zdeponowano w nim ponad 10 tysięcy odmian tej rośliny.

W Polsce pod koniec marca 2004 w Krajowym Rejestrze Odmian figurowało 118 odmian, wśród których dominowały odmiany jadalne. Badaniem nowych odmian ziemniaka zajmuje się Instytut Ziemniaka, obecnie wchodzący w skład Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Odmiany ziemniaka dzieli się zazwyczaj ze względu na ich termin zbioru (np. średnio wczesne, średnio późne, późne):

  • Bardzo wczesne: Krasa, Irys, Gloria, Bard, Denar, Drop, Ruta, Berber, Lord, Irga.
  • Wczesne: Nora, Kulik, Augusta, Gracja, Dorota, Vineta.
  • Średnio wczesne: Ibis, Pirol, Żagiel, Satina, Triada, Kuba.
  • Średnio późne: Sowa, Tarpan, Bryza, Syrena, Zeus, Beata, Jasia, Moli.
  • Późne: Uran, Lenino, Ania, Bzura, Ślęza, Sonda, Medea.

Inne nazwy stosowane w Polsce

  • barabola – gwara kresowa – Lwów
  • kompera – język łemkowski
  • kartofel (z niem. Kartoffel) – zwłaszcza etnolekt śląski, ale także w całym kraju
  • pyra – gwara poznańska
  • grula – gwara góralska (wschodnie Podhale)
  • bulwa – język kaszubski
  • perka (dawniej) od Peru
  • rzepa – Orawa, zachodnie Podhale
  • swapka – Orawa

Wartości odżywcze

Wartości odżywcze w 100 g surowych ziemniaków:

  • energia:
    • ziemniaki wczesne 293 kJ (69 kcal)
    • ziemniaki późne 357 kJ (84 kcal)
  • białko: 2 g
  • węglowodany: 19 g
  • tłuszcze: 0 g
  • błonnik: 3,1 g

Pomniki ziemniaka

  • W Polsce istnieją dwa monumenty poświęcone ziemniakowi:
    • w Biesiekierzu,
    • w Poznaniu na Łęgach Dębińskich – Pomnik Pyry,
  • 25 maja 2008 odsłonięto pomnik ziemniaka w słoweńskiej miejscowości Šenčur (koło Kranj),
  • Pomnik ziemniaka istnieje w parku poświęconym tej roślinie w chorwackiej miejscowości Ananova,
  • Pomnik ziemniaka umieszczony jest w ścianie kościoła w austriackiej miejscowości Prinzendorf,
  • W Muzeum Ziemniaka w Idaho (USA) znajduje się duży pomnik tej rośliny.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.  (Występowanie i charakterystyka ziemniaka)
  2. FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-02-28].
  3. ↑ „Jabłka zaś ziemne, czyli ziemniaki, a po teraźniejszemu kartofle, bądź świeże, bądź stare, w jednej utrzymując się porze, równą też apetytowi sprawują satysfakcją. To z okoliczności związku namieniwszy, przystępuję teraz do czasu, którego się kartofle w Polszcze i gdzie najpierwej zjawiły. Zjawiły się najprzód za Augusta III w ekonomiach królewskich, które samymi Niemcami, Sasami-ekonomistami osadzone były, a ci dla swojej wygody ten owoc z Saksonii z sobą przynieśli i w Polszcze rozmnożyli.” [w :] O kartoflach. Jędrzej Kitowicz. Opis obyczajów za panowania Augusta III.
  4. 4,0 4,1 Barbara Kaniewska. Diabelskie jabłka z ziemi. „Rzeczpospolita”. Sobota-niedziela, 10-11 listopada 2007 roku. 263 (7860). S. 36. 
  5. ↑ sl.krompir.si
  6. ↑ ananova.com
  7. ↑ aeiou.iiicm.tugraz.at
  8. ↑ blackfootchamber.org

Bibliografia

  1. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8. 
  2. Anna i Jan Basara: Polska gwarowa terminologia rolnicza. Przygotowanie gleby, uprawa ziemniaków. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992. ISBN 83-85579-60-5. 

Zobacz też

  • zaraza ziemniaka
  • batat

Linki zewnętrzne

  • Internetowe muzeum ziemniaka

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *