Przemyśl



Przemyśl (ukr. Перемишль, ros. Перемышль, niem. Prömsel, czes. Přemyšl, łac. Praemislia) – miasto położone nad Sanem w południowo-wschodniej Polsce, 14 km od granicy z Ukrainą, liczące 67 847 mieszkańców, co czyni je drugim pod względem ludności miastem województwa podkarpackiego.

Najstarsze miasto regionu i jedno z najstarszych miast Polski. We wczesnym średniowieczu jeden z historycznych Grodów Czerwieńskich, przedmiot nieustannej rywalizacji ze strony Polski, Rusi i Węgier. Następnie m.in. część Rusi Halickiej, a także stolica niezależnego księstwa. Po 1344 stolica rozległej ziemi przemyskiej. Po I rozbiorze Polski w zaborze austriackim, w okresie autonomii galicyjskiej jedno z najważniejszych miast Galicji, przekształcony w trzecią co do wielkości twierdzę w Europie (Twierdza Przemyśl) z olbrzymim garnizonem wojskowym. W latach 1920–1939 w województwie lwowskim, w latach 1945–1975 w województwie rzeszowskim, w latach 1975–1998 stolica województwa przemyskiego. Siedziba starosty powiatu przemyskiego, a także powiat grodzki. Siedziba dwóch metropolii kościelnych Kościoła katolickiego: obrządku łacińskiego oraz wschodniego.

Charakterystyka

Siedziba kilku instytucji o znaczeniu ponadlokalnym: podkarpackiego wojewódzkiego konserwatora zabytków, izby celnej, bieszczadzkiego oddziału straży granicznej, archiwum państwowego z ogromnymi zbiorami. Miasto posiada kilka muzeów, w tym najstarsze w regionie Muzeum Archidiecezjalne (zał. 1902) i największe na Podkarpaciu – Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej (zał. 1910). W Przemyślu znajduje się też nowy Szpital Wojewódzki i 114 Szpital Wojskowy. Istnieje wiele szkół, w tym kilka szkół wyższych. „Brama Bieszczadów” z ważnymi i licznymi zabytkami w samym mieście, jak i w jego sąsiedztwie – zamkiem w Krasiczynie, arboretum w Bolestraszycach czy kompleksem sakralnym w Kalwarii Pacławskiej. Ważny węzeł komunikacyjny – trasa międzynarodowa E40, przejście graniczne z Ukrainą w Medyce, duża, graniczna stacja kolejowa (Przemyśl Główny, Przemyśl Zasanie i in.). Pierwotnie na Kopcu Tatarskim (Przemysława) miejsce kultu bogów słowiańskich.

Miasto wielokulturowe, gdzie obok siebie mieszkają przedstawiciele wielu narodów (Polacy, Ukraińcy, Cyganie) wyznań i obrządków (obok rzymskokatolików, mających tu swoją metropolię, z arcybiskupem Józefem Michalikiem na czele, także grekokatolicy, mający tu arcybiskupa swego obrządku, Jana Martyniaka, prawosławni (diecezja przemysko-nowosądecka z arcybiskupem Adamem, rezydującym w Sanoku) oraz przedstawiciele nurtów protestanckich: metodyści, adwentyści, baptyści, zielonoświątkowcy i Świadkowie Jehowy).

Transport

Droga krajowa 28 Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło – Krosno – Sanok – Przemyśl – Medyka.

Droga krajowa 77 Lipnik – Sandomierz – Gorzyce – Stalowa Wola – Nisko – Leżajsk – Tryńcza – Jarosław – Radymno – Przemyśl.

Droga wojewódzka 884 Przemyśl – Krzywcza – Dubiecko – Dynów – Barycz – Domaradz.

Droga wojewódzka 885 Przemyśl – Hermanowice.

Miasto ma stację kolejową Przemyśl Główny oraz przystanek kolejowy Przemyśl Zasanie.

W budowie jest wschodnia obwodnica Przemyśla z mostem na Sanie, która pozwoli wyeliminować ruch tranzytowy z centrum miasta i ułatwi dojazd do przejścia granicznego z Ukrainą w Medyce.

Gospodarka

Usytuowanie Przemyśla przy najdalej wysuniętej na wschód granicy Unii korzystnie wpływa na rozwój handlu międzynarodowego i turystyki. Przemysł drzewny (Zakłady Płyt Pilśniowych „Fibris”), wytwórnia farb i pomocy szkolnych Pollena Astra, mechaniczny i automatyki przemysłowej (Polna, Fanina), kosmetyczny (Inglot), tkanin powlekanych (Sanwil). Ponadto ośrodek tradycyjnych rzemiosł – ludwisarstwa (Felczyński) i fajczarstwa (fajka przemyska).

Klimat

Historia

Pierwsze wzmianki

Pierwsze wzmianki źródłowe dotyczące Przemyśla to przede wszystkim świadectwo tzw. Powieści dorocznej pod rokiem 6489 (981) o odebraniu Lachom Przemyśla, Czerwienia i innych grodów przez Włodzimierza Wielkiego „w sem że letie”.

Treść jak i wiarygodność przekazu tego źródła są w historiografii dość często kontestowane. Do najbardziej elitarnych poglądów należą te o doszukiwaniu się w nazwie Przemyśl, tj. Peremyszl, miasta Peremyl leżącego na Wołyniu na drodze do Czerwienia z Rusi. Wykluczałoby to uczestnictwo Przemyśla w walkach 981 roku.

Natomiast kwestia najdawniejszej przynależności jest szerzej dyskutowana. Do dwóch najznaczniejszych poglądów należą te o przynależności Przemyśla przed 981 do Polaków, co poniekąd mówi samo źródło i potwierdzają najstarsze okoliczne nazwy mające polskie pochodzenie, oraz o przynależności tegoż miasta do Lędzian. Pierwsza z tez uznaje za kompletnie wiarygodny przekaz źródła i stara się nawet na tym budować szersze teorie. Bardziej wstrzemięźliwi uczeni ograniczają się wyłącznie do stwierdzenia polskiej obecności w Przemyślu przed 981. Wydaje się to jednak nieprawdopodobne, aby zajęty na zachodzie od początku panowania Mieszko I miał przed tym rokiem sposobność zajęcia tych terenów, w szczególności kiedy nie posiadał jeszcze Małopolski. Nowsze badania archeologiczne zdają się jednak podważać powyższą koncepcję, a ma to związek z odkryciem faktu, że w latach 70. X wieku Mieszko umocnił swoje panowanie u zbiegu rzek Wisły i Sanu, czego potwierdzeniem jest budowa w tym okresie grodu w Sandomierzu. Dysponując oparciem w ziemi sandomierskiej mogli Piastowie sięgnąć przed 981 rokiem po Przemyśl.

Drugi pogląd opiera się na bardzo prawdopodobnej teorii językoznawczej. Zakłada ona, że nazwa Lach została wywiedziona od Lędzian, jednego z pierwszych napotkanych przez Rusinów plemienia zachodniosłowiańskiego. Lędzianie mieli potem dopiero „użyczyć” swojego miana całości etnicznej Polaków, natomiast w zapisce pod 981 rokiem występują jeszcze jako plemię.

Istniejący jeszcze trzeci pogląd o przynależności Przemyśla do Czechów, choć poparty przez liczne źródła poza powyższym, jest dziś przeważnie łączony z poglądem o Lędzianach. Mieli oni pozostawać w pewnym tylko stopniu uzależnienia od Czechów.

Ważnym źródłem do wczesnych dziejów Przemyśla są też znaleziska archeologiczne. Mowa tu przede wszystkim o palatium piastowskim z czasów Bolesława Chrobrego datowanym na lata 1018–1032 uznawanym też za monasterium, a odnalezionym na Wzgórzu Zamkowym oraz o 5 grobach węgierskich z pierwszej połowy X wieku odnalezionych w lewobrzeżnej części miasta. W podziemiach katedry rzymskokatolickiej odkryto w wyniku długoletnich prac archeologicznych zarysy romańskiej rotundy – kościoła św. Mikołaja zbudowanego z fundacji Bolesława Śmiałego pomiędzy 1069 a 1086 rokiem. Natomiast w głębszych pokładach archeologicznych pod katedrą odkryto zarysy starszego kościoła z X wieku być może świadectwo przynależności grodu do państwa Mieszka I. Kontrowersje wzbudzają odkryte na Wzgórzu Zamkowym fundamenty budowli przez część uczonych uznawanej za tzw. „Cerkiew Wołodara” – świadectwo ruskiej obecności w grodzie w XII wieku, a przez innych za romańską bazylikę trójnawową z czasów Bolesława Chrobrego. Znalezione zabytki monet skłaniają ku drugiej koncepcji jednak nie przesądzają o jej słuszności. Plan wzmiankowanych powyżej fundamentów nie przystaje ponadto do opisu cerkwi wzniesionej przez Wołodara Rościsławicza więc niewykluczone, że czeka ona na swe odkrycie. Odkrycia archeologiczne poświadczają działalność w Przemyślu Bolesława Chrobrego, Bolesława Szczodrego, a być może również Mieszka I.

Przemyśl jest także jednym z nielicznych miast, które wspominają źródła hebrajskie. Najstarszym z nich jest świadectwo Jehudy ben Kohena z lat 1028–1040 o uprowadzeniu pewnego chłopca żydowskiego z miasta Primisz (Premisz) na targ niewolników do Pragi. Źródło to zdaje się poświadczać nie tylko istnienie już w XI wieku gminy żydowskiej na tym terenie, ale też boje toczone tam przez Chrobrego w 1018, lub ewentualnie wielką wyprawę Jarosława Mądrego z 1031 roku.

Średniowiecze

W 1031 roku Przemyśl został ponownie przyłączony do Rusi. W Polsce toczyła się wówczas walka o władzę między synami Bolesława Chrobrego. Bezprym, najstarszy syn Chrobrego, w walce z Mieszkiem II skorzystał z pomocy księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, który w trakcie walk między braćmi zajął Grody Czerwieńskie i Przemyśl. Po śmierci księcia Jarosława ziemię przemyską odziedziczyli jego synowie Włodzimierz Jarosławowicz i Rościsław Rurykowicz. Obaj bracia panowali do 1065.

Czterdzieści lat po zajęciu Przemyśla przez księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, gród został zdobyty przez króla Bolesława Szczodrego i powrócił w granice państwa polskiego. W 1071 roku król Polski interweniował na Rusi na rzecz swojego kuzyna Izasława I, walczącego z braćmi o tron kijowski. W trakcie walk, latem 1071 roku, po długim oblężeniu zajął on Przemyśl. Jan Długosz w swojej kronice tak opisuje zdobycie Przemyśla przez Bolesława Szczodrego w 1071 roku: Było to miasto podówczas potężne, wielką liczbą obywateli miejscowych i przybyłych osiadłe i we wszelką broń zaopatrzone, obronne rowy głębokimi i okopami znacznej wysokości, tudzież rzeką Sanem płynącym od północnej strony miasta. Czwartego dnia, gdy Rusini cofnęli się do twierdzy, opanował Bolesław miasto i rozkazał oblec zamek i ludem zbrojnym osaczyć go dokoła. A lubo Rusini bronili go z wielką usilnością, nie przestał jednak szturmować, lecz zdobycie było rzeczą trudną, gdyż i położeniem samym i wieżami silnie był obwarowany. Stracił więc całe lato na obleganiu, przewidując jak się rzeczywiście stało, że głodem przymusi Ruś do poddania. Poddał się zamek już u schyłku lata wymówiwszy sobie, że ludzie załogi zostawieni przy życiu wyniosą z sobą, tyle, ile każdy z nich udźwignąć zdoła. Król opuszczoną fortecę przezimował tam z rycerstwem.

Prawdopodobnie w 1072 roku Bolesław Szczodry ustanowił w Przemyślu biskupstwo, mianując biskupem opata z opactwa sandomierskiego. Po raz drugi Bolesław Szczodry zimował w Przemyślu w czasie powrotu z wyprawy na Węgry, gdzie interweniował w sporze o tron węgierski. Opuszczając Przemyśl, pozostawił tam silną załogę polską. Od 1079 roku do 1086 ziemią przemyską rządził kolejny władca Polski, brat Szczodrego – książę Władysław Herman.

W 1086 roku Ruryk Rościsłowicz usunął z Przemyśla załogę polską i mianował siebie udzielnym księciem przemyskim. Wydarzenie to zapoczątkowało okres istnienia samodzielnego ruskiego Księstwa Przemyskiego, ze stolicą w Przemyślu, rządzonego przez ród Rurykowiczów.

Po śmierci Ruryka Rurykowicza władzę nad Księstwem Przemyskim przejął jego brat Wołodar, który toczył krwawy spór z Dawidem Igorewiczem. W związku z bratobójczymi wojnami, jakie prowadzili między sobą Rościsławowicze o panowanie nad ziemiami czerwieńskimi, książęta Rusi zwołali w 1097 zjazd w Lubeczu. Na zjeździe uchwalono podział posiadłości Rościsławowiczów i prawo ich dziedziczenia. Na mocy podjętych uchwał ziemia czerwieńska z Przemyślem pozostała przy Rościsławowiczach. Książę kijowski Świętopełk Izasławowicz nie pogodził się z takim rozwiązaniem i po uzyskaniu pomocy Węgrów, w 1099 próbował zająć Przemyśl. W bitwie, jaka rozegrała się na polach nad Wiarem, połączone wojska Wołodara, Dawida Igorewicza i Połowców rozbiły wojska Świętopełka i Węgrów.

W 1119 książę Wołodar zbudował w obrębie zamku przemyskiego katedrę prawosławną, w której miano chować książąt i władyków. Sam Wołodar był nieprzychylnie nastawiony do Polski, rządzonej wówczas przez Bolesława Krzywoustego. W celu zneutralizowania niebezpieczeństwa ruskiego, płynącego od strony Przemyśla, w 1119 rycerz polski Piotr Wołost rozkazał swoim ludziom porwać Wołodara. Podczas polowania w podprzemyskich lasach został on uwięziony przez polskich wojów i przekazany Krzywoustemu. Po złożeniu zobowiązania o zaniechaniu wrogich akcji wobec Polski i zapłaceniu znacznego okupu został wkrótce Wołodar wypuszczony. Nie dotrzymał on jednak złożonego księciu polskiemu zobowiązania, i jak relacjonuje Jan Długosz, w 1224 jego syn Wołodymirko najeżdża ziemie polskie, dochodząc aż do Biecza, uprowadzając z zajętych terenów na Ruś stada bydła. W odwecie Bolesława Krzywousty wkroczył na tereny Księstwa Przemyskiego i zadał klęskę wojskom Wołodara pod Wilichowem.

Po śmierci Wołodara panowanie nad Księstwem Przemyskim przejął jego starszy syn Rościsław. Toczył on walkę o utrzymanie spadku po ojcu z bratem Wołodymirkiem, który poprzez małżeństwo z córką króla węgierskiego zabezpieczył sobie pomoc Węgrów. W 1126 umarł Rościsław, a Wołodymirko przejmując cały spadek Rościsławowiczów, przeniósł w 1134 stolicę swojego poszerzonego księstwa z Przemyśla do Halicza. Po tym wydarzeniu gród przemyski spadł do roli drugorzędnego miasta na Rusi Halickiej. Wołodymirko toczył liczne wojny z Polakami i Węgrami, dzięki którym rozszerzył tereny swojego księstwa od Wisłoka i Sanu aż po Dunaj. W 1144 rozpoczął wojnę z księciem kijowskim Izasławem, wspieranym przez Polaków i Węgrów. W 1152 doszło do generalnego starcia. Wołodymirko otoczony w grodzie przemyskim przez znaczne siły węgierskie, dowodzone przez króla Gejzę II, i oddziały ruskie księcia Izasława przyjął bitwę przy brodach na prawym brzegu Sanu, ponosząc w niej wielką klęskę. Wypuszczony z niewoli węgierskiej, zmarł wkrótce w Haliczu. W 1206 władzę nad księstwem przemysko-halickim przejęli bracia Igorowicze z rodziny Rościsławowiczów.

Przez dziesiątki lat o bogate tereny Rusi Czerwonej spory toczyli nie tylko potomkowie Jarosława Mądrego, lecz także Polacy, Węgrzy i Litwini. W 1214 doszło do porozumienia między Polską i Węgrami, które kończyło rywalizację tych państw o tereny Rusi Czerwonej. Traktat spiski oddawał Przemyśl polskiemu księciu Leszkowi Białemu, Halicz zaś przypadł pięcioletniemu królewiczowi węgierskiemu Kolomanowi. Młodziutki książę został ożeniony z trzyletnią córką Leszka Białego – Salomeą, i następnie oboje zostali koronowani na władców Królestwa Halickiego.

Z czasem Przemyśl zaczął tracić jednak pozycję stołecznego grodu na rzecz Halicza. Po śmierci Daniela jego syn Lew Daniłowicz, książę halicko-przemyski i władca ziemi bełskiej, udawał się na wyprawy łupieżcze z Tatarami na Węgry i Polskę. Po śmierci księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego zaczął on czynić starania o tron polski. W celu uzyskania przychylności Polaków nadał im w Przemyślu przywilej wyłączający ich spod prawa ruskiego, a miastu samorząd i możliwość korzystania z prawa magdeburskiego (ok. 1280 r.). Po śmierci Lwa Daniłowicza, władzę nad księstwem halicko-przemyskim objął jego syn Jerzy, który wspierał Władysława Łokietka w walce z Czechami o tron krakowski.

Po wymarciu Rurykowiczów, Władysław Łokietek osadził w Haliczu ich siostrzeńca, a swojego kuzyna, Piasta mazowieckiego Bolesława. Po objęciu tronu halickiego przeszedł na prawosławie i przyjął imię dziada po kądzieli, Jerzego I. Był spowinowacony z Kazimierzem Wielkim, będąc szwagrem jego żony, Aldony, córki Giedymina Wielkiego, księcia litewskiego.

W 1338 Bolesław Jerzy II uczynił swoim spadkobiercą króla polskiego Kazimierza Wielkiego. W 1340 został zamordowany w wyniku spisku części bojarów halickich pod wodzą namiestnika Przemyśla Detki, którzy korzystali z pomocy Tatarów. Żonę Trojdenowica bojarzy utopili w przerębli. Celem spisku była chęć zdobycia władzy nad ziemią przemyską. Po tragicznej i bezpotomnej śmierci Jerzego II, księstwo halicko-przemyskie zajął Kazimierz Wielki.

Lata 1772–1918

Podczas pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Przemyśl wraz z południową Małopolską przeszedł pod panowanie Habsburgów. Przemyśl stał się stolicą jednego z 20 cyrkułów. Wkrótce nastąpiły liczne wyburzenia w tkance miasta. Rozebrano ratusz i mury miejskie, a kasacji uległy zgromadzenia dominikanów, dominikanek, bonifratrów, karmelitów, jezuitów i bazylianów. Klasztor dominikanów przeznaczono na urząd cyrkułu, a w klasztorze dominikanek umieszczono szpital dla okupacyjnych wojsk austriackich. Nastał czas zastoju w rozwoju miasta, wzmagany powodziami (1836, 1837, 1849), zarazami (1831, 1849) i głodem (1830, 1847).

Druga połowa wieku XIX przyniosła ożywienie gospodarcze, a przełomem było poprowadzenie w 1861 roku Kolei galicyjskiej im. Karola Ludwika łączącej Wiedeń z Krakowem oraz Lwowem. W 1872 roku otwarto zaś Pierwszą Węgiersko-Galicyjską Kolej Żelazną, która poprzez Zagórz i Przełęcz Łupkowską umożliwiła bezpośrednie połączenie z Budapesztem. Miasto znacznie się rozbudowało poza dawny obszar murów miejskich.

Do końca panowania austriackiego Przemyśl pozostał trzecim co do wielkości i znaczenia miastem Galicji, po Lwowie i Krakowie.

W czasie I wojny światowej Przemyśl odegrał ważną rolę jako oblegana dwukrotnie austro-węgierska Twierdza Przemyśl.

Lata 1918–1945

W czasie II wojny światowej zniszczeniu uległo około 45% miasta, w szczególności dzielnica żydowska i przedmieścia. Zniszczona została katedra oraz fronton kościoła franciszkanów, na Zasaniu spalone zostały budynki klasztoru i kościoła Benedyktynek.

Miasto do czasu II wojny światowej był także ważnym siedliskiem ludności żydowskiej, która stanowiła według spisu z 1931 29,5% ludności miasta i posiadała 4 synagogi (dwie zlokalizowane w starej dzielnicy żydowskiej (okolice Rybiego Placu) nie istnieją, kolejna, na ul. Słowackiego, pełni obecnie funkcję biblioteki publicznej, synagoga zasańska jest w tej chwili opuszczona w stanie ruiny) – było to pierwsze udokumentowane osadnictwo Żydów na ziemiach polskich, datowane według Jehudy ha Kohena, żydowskiego uczonego, na 1085.

Jesienią 1944 r. władze radzieckie założyły w mieście Obóz Przejściowy NKWD nr 49 dla żołnierzy AK i innych przeciwników okupacji sowieckiej. Najczęściej wywożono stąd jeńców do m. Borowicze lub do więzienia na Zamku w Rzeszowie, a także do obozów na Syberii. Represje względem żołnierzy AK trwały do października 1956.

Podział administracyjny

Rozwój terytorialny

Z dniem 1.01.2010 do miasta została przyłączona miejscowość Kruhel Wielki z gminy Krasiczyn, o powierzchni 2,39 km².

Burmistrzowie i prezydenci Przemyśla

Obiekty architektury zabytkowej

W Przemyślu znajduje się największa liczba obiektów zabytkowych na obszarze województwie podkarpackiego oraz jedna z największych w skali ogólnopolskiej. Swoją siedzibę ma tutaj Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków.

Zamki, pałace i dworki

  • Zamek Kazimierzowski
  • Pałac Lubomirskich
  • Pałac Biskupów Greckokatolickich
  • dworek Stanisława Orzechowskiego
  • Pałac Biskupów Rzymskokatolickich

Kościoły i klasztory

  • Archikatedra rzymskokatolicka Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela
  • Kościół św. Marii Magdaleny i klasztor oo. franciszkanów
  • Kościół św. Teresy i klasztor oo. karmelitów
  • Kościół św. Antoniego Padewskiego i klasztor oo. franciszkanów reformatów
  • Kościół Świętej Trójcy i klasztor ss. benedyktynek
  • Kościół św. Józefa (oo. salezjanie)
  • Kościół i klasztor ss. karmelitanek bosych
  • budynek dawnego klasztoru oo. dominikanów z Bramą Rycerską
  • budynek dawnego klasztoru ss. dominikanek
  • budynek dawnego klasztoru oo. bonifratrów

Cerkwie i klasztory

  • Archikatedra bizantyjsko-ukraińska pw. św. Jana Chrzciciela
  • Cerkiew bizantyjsko-ukraińska Matki Bożej Bolesnej i klasztor oo. bazylianów
  • Cerkiew prawosławna Narodzenia Najświętszej Maryi Panny – siedziba parafii wojskowej
  • Cerkiew prawosławna Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny – siedziba parafii w dekanacie Przemyśl diecezji przemysko-nowosądeckiej
  • budynek dawnego Greckokatolickiego Seminarium Duchownego

Synagogi

  • Nowa Synagoga
  • Synagoga Zasańska
  • Najstarsza Synagoga – nieistniejąca
  • Stara Synagoga – nieistniejąca
  • Synagoga Tempel – nieistniejąca

Budynki użyteczności publicznej

  • gmachy Urzędu Miejskiego i Urzędu Wojewódzkiego
  • zabytkowa zabudowa Rynku
  • Dworzec kolejowy
  • Wieża Zegarowa – Muzeum Dzwonów i Fajek
  • Dom Robotniczy – Wyższa Szkoła Prawa i Administracji
  • ratusz – nieistniejący

Architektura i sztuka Secesji

  • założenie urbanistyczne w dzielnicy Zasanie – ul. Długosza, Grunwaldzka i pl. Konstytucji
  • wille: „Marya” przy Słowackiego 27, Poniatowskiego 25 (Zasanie)

Architektura militarna i obronna

  • fragmenty murów obronnych miasta
  • forty Twierdzy Przemyśl
  • bunkry Linii Mołotowa

Cmentarze

  • zabytkowe nagrobki na Cmentarzu Głównym
  • Nowy cmentarz żydowski
  • Stary cmentarz żydowski – nieistniejący
  • Cmentarz Wojskowy
  • zespół 4 cmentarzy wojennych z I wojny światowej
  • Cmentarz Żołnierzy Niemieckich z Wehrmachtu
  • Ukraiński Cmentarz Wojenny

Pozostałości preromańskie i romańskie

  • preromańska rotunda – relikty na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
  • preromańskie monasterium na Wzgórzu Zamkowym, IX w.
  • romańska bazylika trzynawowa, X w.
  • palatium książęce, X w.

Inne

  • Kopiec Tatarski
  • Pomnik Orląt Przemyskich
  • Pomnik Adama Mickiewicza w Przemyślu

Muzea i Archiwa

  • Muzeum Narodowe Ziemi Przemyskiej
    • Muzeum Dzwonów i Fajek
    • Muzeum Historii Miasta Przemyśla
  • Muzeum Archidiecezjalne im. św. Józefa Sebastiana Pelczara
  • Muzeum Twierdzy Przemyśl
    • Fort VIII „Łętownia”
    • Fort VII 1/2 „Tarnawce” w Ostrowie
  • Muzeum II Wojny Światowej – prywatne
  • Ukraińskie Regionalne Muzeum „Strywihor” – nieistniejące
  • Archiwum Państwowe

Kultura

Ośrodki kultury

  • Centrum Kulturalne (Klub „Piwnice”)
  • Przemyskie Centrum Kultury i Nauki „Zamek”
  • Młodzieżowy Dom Kultury
  • Wojskowy Ośrodek Kultury
  • Dom Kultury „Kolejarz”

Teatr

  • Teatr „Fredreum” na Zamku Kazimierzowskim – Towarzystwo Dramatyczne im. Aleksandra Fredry

Kina

  • Kino „Centrum”

Galerie

  • Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej
  • White Photo Gallery – Galeria Fotografii
  • Galeria Fotografii przy MKK „Niedźwiadek”
  • Galeria ZAMEK
  • Galeria GALICJA
  • Antyki i Dzieła Sztuki

Cykliczne imprezy kulturalne

  • Wielokulturowy Festiwal „Galicja” (organizator: Fundacja „Dziedzictwo” przy współpracy UM Przemyśl)
  • Dni Patrona Miasta „Wincentiada” (organizator: Przemyskie Centrum Kultury i Nauki)
  • Turniej Satyry im. Ignacego Krasickiego „O Złotą Szpilę” (organizator: CK Przemyśl) – konkurs stworzony i prowadzony przez Barbarę Płocicę, założeniem turnieju jest wyłonienie najlepszych satyryków w czterech konkurencjach: teatralnej, recytacji, literackiej i plastycznej.
  • Festiwal „Agora” (organizator: CK Przemyśl)
  • Noc Iwana Kupały* (organizator: Związek Ukraińców w Polsce Koło w Przemyślu)
  • Podkarpacki Jarmark Turystyczny (otwarcie sezonu turystycznego w województwie)
  • Barbarossa – inscenizacja walk o miasto z okresu II wojny światowej
  • Święto mleka
  • Święto wina i miodu
  • Jarmark Turystyczny
  • Salezjańskie Lato Muzyczne
  • Jesień Muzyczna

Film i fotografia

  • Promocja Filmu Polskiego (organizator: Wydział Kultury UM Przemyśl)
  • Maraton Filmowy „Z Przemyślem w tle” (organizator: Kino „Kosmos”)
  • Festiwal Filmów Niezależnych w Przemyślu „CK OFF”

Literatura

  • Przemyska Wiosna Poetycka (organizator: PCKiN)
  • Turniej Wierszy Jednego Poety (organizator: Przemyska Biblioteka Publiczna)

Muzyka i taniec

  • Jazz Bez… – Mikołajki jazzowe (organizator: CK Przemyśl)
  • Jazz nad Sanem (organizator MKK „Niedźwiadek”)
  • Świętojańska noc jazzowa (organizator: PCKiN)
  • Ogólnopolski Festiwal Kapel Podwórkowych (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Jesień Muzyczna (organizator: Towarzystwo Muzyczne w Przemyślu)
  • Dni Muzyki Oratoryjno-Kantatowej (organizator: CK Przemyśl)
  • Festiwal „Ghitaralia” (organizator Zespół Państwowych Szkół Muzycznych)
  • Międzywojewódzki Przegląd Dziecięcych Zespołów Tańca Ludowego „Taneczny Krąg” (organizator: CK Przemyśl)
  • Międzynarodowy Festiwal Muzyki Akordeonowej.
  • Salezjańskie Lato Muzyczne
  • Muzyka Młodych u Franciszkanów

Plastyka

  • Międzynarodowe Biennale Malarstwa „Srebrny Czworokąt” (organizator: Państwowa Galeria Sztuki Współczesnej w Przemyślu)

Teatr

  • Biesiada Teatralna w Horyńcu-Zdroju – Konfrontacje Zespołów Teatralnych Małych Form (organizator: CK Przemyśl)
  • Przegląd Teatralny „Antrakt” (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Jesień Teatralna (organizator: CK Przemyśl)
  • Przemyska Wiosna Fredrowska (organizator: PCKiN)

Kluby taneczne

  • Neo Club w podziemiach DH Szpak
  • Grota
  • Forteca
  • Klub Iluzja

Edukacja

  • Wyższa Szkoła Prawa i Administracji w Przemyślu
  • Wyższa Szkoła Informatyki i Zarządzania w Przemyślu
  • Wyższa Szkoła Gospodarcza w Przemyślu
  • Wyższe Seminarium Duchowne w Przemyślu
  • Państwowa Wyższa Szkoła Wschodnioeuropejska w Przemyślu
  • Nauczycielskie Kolegium Języków Obcych w Przemyślu
Stub sekcji Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Sport

Kluby sportowe

  • Miejski Klub Sportowy Polonia Przemyśl – piłka nożna (III liga – grupa lubelsko–podkarpacka)
  • Kolejowy Klub Sportowy Czuwaj Przemyśl – piłka nożna (IV liga – podkarpacka)
  • POSiR Czuwaj Przemyśl – piłka ręczna (I liga)
  • Tempo 5 Przemyśl – lekkoatletyka
  • NURT POSIR Przemyśl – tenis stołowy (II liga)
  • ORKA Przemyśl – pływanie
  • Przemyska Szkoła Bokserska NIEDŹWIADKI – boks
  • POSiR Przemyśl – narciarstwo
  • Przemyskie Towarzystwo Cyklistów – kolarstwo
  • Klub Strzelecki „Twierdza” LOK Przemyśl – strzelectwo
  • Szkoła Tańca „A-Z” Przemyśl – taniec
  • Powiatowy Szkolny Związek Sportowy
  • Międzyszkolny Klub Sportowy JUVENIA
  • Powiatowe Szkolne Towarzystwo Sportu i Rekreacji
  • Klub Żeglarski OPTY przy MZK sp. z o.o.
  • Stowarzyszenie Karate SAIHA KYOKUSHINKAI-IFK
  • Przemyski Klub SHORIN – RYU Karate
  • Przemyska Reprezentacja Maratończyków
  • Sportowo-Kulturalny Klub Szachowy Przemyśl

Obiekty sportowe

  • Strzelnica LOK (pneumatyczna i kulowa) ul. Słowackiego 40
  • Przemyski Park Sportowo Rekreacyjny (POSiR) ul. Sanocka 4
  • Stok Narciarski w Przemyślu (POSIR)
  • Sztuczne Lodowisko (POSIR) ul. Sanocka 2
  • Kryta Pływalnia (POSIR) ul. 22 Stycznia 6
  • Hala sportowa POSiR ul. Mickiewicza 30
  • Korty Tenisowe (KS Czuwaj) ul. 22 Stycznia 6
  • Skate Park (POSIR) ul. Sanocka 2
  • Stadion Miejskiego Klubu Sportowego „Polonia” ul. Sanocka 18
  • Stadion Klubu Sportowego „Czuwaj” ul. 22 Stycznia 6
  • Stadion szkolny „Juvenia” ul. Dworskiego 98 (lekkoatletyczny)
  • Boiska do siatkówki plażowej (Wyb. Ojca Świętego – plaża miejska)
  • Boisko ORLIK ul. Dworskiego 96

Inne

  • Spływy kajakowe Doliną Sanu
  • Capoeira – sztuka walki i tańca (mundo capoeira)

Kościoły i związki wyznaniowe

  • Katolicyzm
    • Kościół rzymskokatolicki
    • Kościół greckokatolicki
  • Cerkiew Prawosławna
    • Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny (2 parafie, w tym 1 wojskowa)
  • Protestantyzm
    • Kościół Ewangelicko-Metodystyczny
    • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego
      • zbór w Przemyślu
    • Kościół Chrześcijan Baptystów
    • Kościół Zielonoświątkowy
  • Inne
    • Świadkowie Jehowy – Sala Królestwa
    • Świecki Ruch Misyjny „Epifania” – zbór w Przemyślu, ul. Smolki 6/3.

Ludzie związani z Przemyślem

Honorowi Obywatele Miasta

  • Papież Jan Paweł II
  • Przemysław Bystrzycki
  • Józef Michalik
  • Zbigniew Brzeziński
  • Leonard Chrzanowski
  • Heidi Wernerus-Neumann
  • Wilhelm Lüke
  • Tadeusz Bałdowski
  • Bolesław Taborski
  • Emil Czerny
  • Maria Teresa Wolfs-Monfils
  • Ignacy Tokarczuk
  • Władysław Dec
  • Tadeusz Niemiec
  • Stanisław Zarych
  • Bronisław Żołnierczyk
  • Henryk Jaskuła

Posłowie

  • Marek Kuchciński, poseł na Sejm RP IV, V i VI kadencji, wicemarszałek Sejmu VI kadencji, były przewodniczący Klubu Parlamentarnego PiS,
  • Piotr Tomański, poseł na Sejm, samorządowiec, PO
  • Marek Rząsa, poseł na Sejm, samorządowiec, PO

Transmitowane programy

Radio
Program Częstotliwość Moc nadajnika Polaryzacja
Polskie Radio Program 1 87,8 MHz 5 kW pozioma
Radio Eska Przemyśl Komin „MPEC 90,3 MHz 0,1 kW pionowa
Polskie Radio Dwójka 94,1 MHz 1 kW pozioma
Radio Fara Przemyśl „Średnia” 98,2 MHz 1 kW pozioma
Polskie Radio Trójka 99,6 MHz 5 kW pozioma
Radio Rzeszów Przemyśl 102,0 MHz 10 kW pozioma
RMF FM 103,4 MHz 10 kW pozioma
Radio Maryja 105,1 MHz 1 kW pionowa
Radio Zet 107,9 MHz 10 kW pozioma
Telewizja

Telewizje kablowe i satelitarne: m.in. Toya, Cyfrowy Polsat

  • TVP1
  • TVP2
  • TVP Info/TVP Rzeszów
  • Polsat
  • TVN
Prasa
  • Życie Podkarpackie
  • Gazeta Codzienna „Nowiny”
  • Dziennik Super Nowości
  • Przemyski Przegląd Kulturalny
  • Nasz Przemyśl
  • Tygodnik Pogranicze *
  • Dziennik Polski
  • Gazeta Wyborcza
  • Gazeta Przemyska (red. nacz. Mariusz Szlapak)
  • Konik Polny

Legendy

Legendy o powstaniu miasta:

  1. ruski książę Przemysław ruszył na polowanie i w miejscu, w którym upolował niedźwiedzia założył osadę z niedźwiadkiem w herbie, od jego imienia nazwaną Przemyślem
  2. na obszarze dzisiejszego Przemyśla powstała osada i wielu ludzi zastanawiało się, jak ją nazwać – pewna starsza kobieta powiedziała: „Myśl, nie myśl, niech będzie Przemyśl” – i tak też zostało.
  3. jako że miasto leżało w strategicznym punkcie, na styku Polski z Rusią, były to bardzo niebezpieczne strony. Udających się tam kupców i wędrowców uprzedzano: „Dobrze to sobie przemyśl…”

Bibliografia

  • Jerzy Motylewicz, Społeczeństwo Przemyśla w XVI i XVII wieku, Wydaw. Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2005, Rzeszów ISBN 83-7338-162-7
  • Muzeum Narodowe Ziemie Przemyskiej (ed.): Tajemnice placu Berka Joselewicza w Przemyślu. Rezultaty badań archeologicznych w rejonie „żydowskiego miasta“ (Katalog wystawy). Przemyśl 2006, ISBN 83-921500-9-0.

Zobacz też

  • Cerkiew św. Jana Apostoła w Przemyślu
  • Kalendarium historii Przemyśla
  • Ludność Przemyśla
  • Narodnyj Dim w Przemyślu
  • Pomnik Obrońców Twierdzy Przemyśl w Budapeszcie
  • RTCN Tatarska Góra
  • Stok Narciarski w Przemyślu
  • Szlak architektury drewnianej (województwo podkarpackie)
  • Twierdza Przemyśl
  • Zakłady Automatyki POLNA S.A.

Linki zewnętrzne

  1. UM Przemyśl: Przemyśl – strona główna (pol.). [dostęp 15 lipca 2008].
  2. Przemyśl Foto: Obszerna galeria zdjęć (pol.). [dostęp 15 lipca 2008].
  3. Iza i Piotr Strasz: Secesyjny Przemyśl (pol.). [dostęp 15 lipca 2008].
  • Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
  • Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
  • Przemyśl w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom IX (Poźajście – Ruksze) z 1888 r.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *