Węgry



Węgry (węg. Magyarország; Republika Węgierska, Magyar Köztársaság) – państwo w Europie Środkowej. Od 1999 roku należy do NATO, a od 2004 roku należy do Unii Europejskiej.

Geografia

Topografia Węgier

Węgry są nieomal w całości położone w nizinnej i równinnej Kotlinie Panońskiej. Wyjątkami są Średniogórze Północnowęgierskie – należące do Karpat pasmo średnich gór (Börzsöny, Gödöllő, Cserhát, Mátra z najwyższym szczytem Węgier Kékes, Góry Bukowe, Góry Tokajskie) na północnym wschodzie kraju oraz Alpy Węgierskie (Góry Szoprońskie i Kőszeg) na granicy zachodniej. Największe rzeki Węgier to Dunaj, Cisa i Drawa. Na Węgrzech leży największe jezioro Europy Środkowej – Balaton. Niedaleko miasta Hévíz znajduje się największe na świecie jezioro termiczne – Hévíz.

Historia

Chrzest króla Stefana I

Mapa fizyczna Węgier, 1867-1920

Wyszegrad – Dunaj

Balaton

Pierwotnie zamieszkująca tereny Węgier ludność celtycka została w I w. p.n.e. podbita przez Rzymian, którzy założyli na terenach w zakolu Dunaju prowincję o nazwie Panonia. Po upadku Rzymu tereny te zajmowane były kolejno przez Hunów, Wandalów, Gepidów i Awarów, zaś w początkach IX wieku powstało tu słowiańskie Państwo Wielkomorawskie, któremu kres położyło pojawienie się pod koniec IX wieku Madziarów pod wodzą Arpada.

Dynastia Arpadów panowała na Węgrzech do 1301 roku. Za twórcę państwa uważany jest, koronowany w 1001 pierwszy król Węgier, Stefan I Święty, który ostatecznie przeprowadził chrystianizację swojego państwa. W latach 1241–1242 Węgry, jak wiele innych krajów wschodniej Europy, zostały zniszczone przez najazdy mongolskiej Złotej Ordy.

Szczyt potęgi państwo węgierskie osiągnęło za panowania Ludwika Andegaweńskiego (1342–1382), także króla Polski, kiedy Węgry sięgały od Adriatyku po Morze Czarne i skutecznie przeciwstawiały się ekspansji Turcji w Europie. Ich powrót do potęgi nastąpił za czasów Macieja Korwina (1458–1490), który przyłączył do królestwa Śląsk, Łużyce, Morawy oraz Dolną Austrię. Potęga Węgier załamała się jednak zupełnie po 1526 w wyniku klęski w bitwie z Turkami pod Mohaczem. W niedługim czasie cały teren dzisiejszych Węgier został opanowany przez Turcję. Reszta dotychczasowego królestwa dostała się rodzinie Habsburgów jako dziedzina rodowa – skutek układu wiedeńskiego (1515) pomiędzy Jagiellonami i Habsburgami.

Po wycofaniu się Turków z Europy Środkowej, w wyniku ich klęsk poniesionych w wojnach z Austrią, Polską i Rosją, znaczna część obszaru dawnych Węgier dostała się pod władzę Habsburgów. Węgry, które stanowiły osobne królestwo, w 1804 roku weszły jako prowincja do nowo utworzonego Cesarstwa Austrii, na czele którego stanął Franciszek I. W wyniku słabości wewnętrznej i klęski w wojnie z Prusami (1866) Austria zmuszona została do nadania drugiemu pod względem znaczenia narodowi monarchii – Węgrom – statusu współgospodarza i w 1867 powstały Austro-Węgry. Całkowitą samodzielność uzyskano dopiero po I wojnie światowej.

W 1919 Węgry zmieniły się pod rządami Béli Kuna w dyktaturę bolszewicką (ogłoszona została Republika Rad, która przetrwała przez 133 dni i została obalona w wyniku inwazji wojsk rumuńskich i czechosłowackich. W 1920 Węgry utraciły, w wyniku traktatu w Trianon, dwie trzecie swego terytorium (Burgenland, Słowacja, Zakarpacie, Siedmiogród, Chorwacja i Slawonia) i jako pozostałość Austro-Węgier, zostały obarczone na kolejne 33 lata płatnością reparacji wojennych. Oprócz tego zmniejszono liczebność armii węgierskiej do 32 tysięcy.

Formalnie Węgry ogłoszono ponownie monarchią, jednak tron pozostał nieobsadzony. Dwukrotne próby odzyskania korony przez króla Karola IV nie powiodły się, a na czele państwa stanął były admirał austro-węgierskiej floty – Miklós Horthy.

W wyniku kryzysu gospodarczego i rewizjonistycznej propagandy, nastąpiło zbliżenie z hitlerowskimi Niemcami, koalicja z państwami osi i udział w II wojnie światowej po niemieckiej stronie . W sierpniu 1943 rząd Węgier z premierem Horthym zaproponował aliantom traktat pokojowy, co w marcu 1944 spowodowało zajęcie Węgier przez wojska niemieckie. Już w październiku 1944 część Węgier została zajęta przez Armię Czerwoną (wojska węgierskie walczyły na wschodnim froncie), ostatnie walki zakończyły się na terenie Węgier 4 kwietnia 1945.

Po wojnie kraj należał do tzw. bloku wschodniego, będącego pod kontrolą ZSRR. Próba odzyskania niepodległości i demokratyzacji w 1956 zakończyła się krwawą radziecką interwencją zbrojną.

W roku 1989 Węgry podważyły żelazną kurtynę dzielącą bloki wschodni i zachodni, otwierając granicę z Austrią. W 1990 przeprowadzono na Węgrzech pierwsze po II wojnie światowej wolne i demokratyczne wybory.

25 kwietnia 2011 roku prezydent Pal Schmitt podpisał nową konstytucję Węgier, której wejście w życie przewidziano na 1 stycznia 2012 roku. Konstytucja jest krytykowana przez będącą w mniejszości lewicową opozycję i międzynarodowe organizacje zajmujące się prawami człowieka za konserwatyzm i brak niektórych mechanizmów demokratycznego równoważenia władzy.

  • Historia Węgier
  • Powstanie węgierskie 1956
  • Węgierska Republika Ludowa
  • Władcy Węgier

Ustrój polityczny

Kontury ustroju politycznego Węgier zostały zarysowane podczas obrad tzw. Trójkątnego Stołu (jesień 1989). Węgry są od tego czasu demokratyczną republiką o charakterze parlamentarno-gabinetowym. Jednoizbowy parlament wybierany co cztery lata w wyborach powszechnych i tajnych, częściowo metodą proporcjonalną, po części w okręgach jednomandatowych. Prezydenta wybiera Zgromadzenie Narodowe na okres pięciu lat (może kandydować na drugą kadencję). Rząd tworzy lider zwycięskiego ugrupowania – ma on zazwyczaj charakter koalicyjny. Na Węgrzech istnieją dwa główne ugrupowania: wywodząca się z czasów WRL Węgierska Partia Socjalistyczna (MSzP) oraz Fidesz. Socjaliści współrządzą zazwyczaj z wywodzącymi się z antykomunistycznej opozycji liberałami (Związek Wolnych Demokratów).

Prezydenci Republiki Węgierskiej:

  • Árpád Göncz (1990–2000)
  • Ferenc Mádl (2000–2005)
  • László Sólyom (2005-2010)
  • Pál Schmitt (od 2010)

Premierzy:

  • József Antall (1990–1993)
  • Péter Boross (1993–1994)
  • Gyula Horn (1994–1998)
  • Viktor Orbán (1998–2002)
  • Péter Medgyessy (2002–2004)
  • Ferenc Gyurcsány (2004-2009)
  • Gordon Bajnai (2009-2010)
  • Viktor Orbán (2010- )

Podział administracyjny

Podział administracyjny

Węgry podzielone są na 19 komitatów (węg. megye), 22 miasta na prawach komitatów (węg. megyei jogú város), 214 miast (węg. város), 2898 gmin (węg. község).

Największe miasta

   miasto liczba mieszkańców (tys.)

Budapeszt

Debreczyn

Segedyn

1 Budapeszt 1 722
2 Debreczyn 208
4 Segedyn 170
3 Miszkolc 169
5 Pecz 159
6 Győr 130
7 Nyíregyháza 118
8 Kecskemét 112
9 Székesfehérvár 102
10 Szombathely 81,4
11 Szolnok 76,8
12 Tatabánya 71,9
13 Kaposvár 67,8
14 Békéscsaba 67
15 Zalaegerszeg 61,7
16 Veszprém 61,1
17 Eger 57
18 Érd 56,9
19 Sopron 55,4
20 Dunaújváros 53,2

Demografia

Struktura narodowościowa

  • Węgrzy: 89,9%
  • Romowie: 4%
  • Niemcy: 2,6%
  • Serbowie: 2%
  • Jazygowie: 1%
  • Słowacy: 0,8%
  • Rumuni: 0,7%

Struktura wyznaniowa

  • Rzymskokatolicy: 51,9%
  • Ateiści: 24,6%
  • Kalwini: 15,9%
  • Luteranie: 3,0%
  • Unici (Grekokatolicy): 2,6%
  • Wolnomyśliciele: 0,7%
  • Zielonoświątkowcy: 0,6%
  • Świadkowie Jehowy: 0,2%
  • Unia Baptystystyczna: 0,2%
  • Prawosławni: 0,2%
  • Żydzi: 0,1%

Gospodarka

Przemysł

Na Węgrzech występują stosunkowo różnorodne, choć mało zasobne złoża surowców mineralnych. Eksploatuje się tu głównie boksyty (systemem odkrywkowym), ponadto eksploatacja niewielkich złóż rudy manganu, miedzi, cynku, ołowiu, uranu, węgla brunatnego, węgla kamiennego, rudy żelaza, oraz niewielkie złoża ropy naftowej i gazu ziemnego. Rozwinięty przemysł chemiczny (nawozy i tworzywa sztuczne), maszynowy (produkcja obrabiarek, maszyn rolniczych, sprzętu gospodarstwa domowego), elektrotechniczny i elektroniczny (silniki elektryczne, sprzęt oświetleniowy, telekomunikacyjny i sprzęt gospodarstwa domowego, udział m.in. Siemensa, Philipsa i General Electric), metalurgiczny (hutnictwo aluminium), samochodowy i środków transportu (m.in. nowe fabryki General Motors i Forda, autobusy, samochody ciężarowe, lokomotywy spalinowe, wagony kolejowe oraz statki rzeczne), spożywczy (winiarski, olejarski, owocowo-warzywny, mięsny, tytoniowy), odzieżowy i obuwniczy, cementowy, porcelanowo-fajansowy oraz przemysł poligraficzny.

Rolnictwo

Wysoko rozwinięte rolnictwo, Węgry posiadają najwyższy w Europie odsetek gruntów ornych wynoszący prawie 50%, łąki i pastwiska 12,5%, sady 2,5%. Rolnictwo cechuje wysoki poziom mechanizacji i chemizacji. Uprawia się pszenicę, kukurydzę, jęczmień, buraki cukrowe, słonecznik, ziemniaki, rośliny pastewne, konopie i tytoń. Rozwinięte warzywnictwo (papryka, pomidory, cebula) i sadownictwo (morele, brzoskwinie, jabłonie, śliwy), uprawa winorośli zajmuje ponad 4% powierzchni gruntów ornych. Ponadto pszczelarstwo oraz hodowla bydła, trzody chlewnej, owiec i drobiu.

Turystyka

Rozwinięta turystyka, przynosząca znaczne dochody. Węgry odwiedza ponad 30 mln turystów rocznie. Duża i nowoczesna baza hotelowa, znane kąpieliska nad Balatonem, liczne miejscowości wypoczynkowe i uzdrowiska (np. Eger, Hajduszoboszlo, Sopron, Hollókő, Pecz, Jawaryn, Szentendre, Ostrzyhom).

Dni świąteczne

  • 1 stycznia,
  • 15 marca,
  • Poniedziałek Wielkanocny,
  • Poniedziałek Zielonych Świątek,
  • 1 maja,
  • 20 sierpnia,
  • 23 października,
  • 1 listopada,
  • 25 i 26 grudnia

Kultura

000 Hungaria harta.PNG

Budapeszt
Dunaújváros
Győr
Sopron
Pecz
Székesfehérvár
Szombathely
Balaton
Szeged
Dunaj
Cisa
Kékes
Serbia
A U S T R I A
Słowacja
S Ł O W A C J A
Rumunia
R U M U N I A
Austria
S ŁO W E N I A
Chorwacja
C H O R W A C J A
Słowenia
S E R B I A
Ukraina
U K R A I N A
Miszkolc
Nyíregyháza
Debreczyn

Węgrzy są w Europie narodem wyjątkowym. Przez długi czas nieznane było ich pochodzenie; oni sami chętnie widzieli swych przodków w Hunach. W rzeczywistości pra-Węgrzy, tak jak przodkowie Finów, Estończyków oraz innych ludów ugrofińskich, wywodzą się z północnej Azji. Mimo że po osiedleniu się nad Dunajem i Cisą szybko przyjęli wzorce zachodnioeuropejskiej kultury – byli wręcz określani jako wschodni bastion Europy – zachowali wiele ze swej odrębności. Turcy uważają Węgrów za swoich pobratymców, bardziej jednak po to by podkreślić swoją obecność w Europie niż opierając się na solidnych podstawach. Zupełną odrębność zachowała tradycyjna wiejska muzyka ludowa. Pieśni typu lamentu, zwykle śpiewane przez kobiety, zachowały archaiczny rytm i brzmienie, niespotykane u innych narodów europejskich. Nierówny rytm łączy się w nich z uderzeniem akcentem na pierwszą sylabę jaki występuje w języku węgierskim. Brzmienia powszechnie uważane za tradycyjną muzykę węgierską, jak rozsławiony na świecie czardasz, w rzeczywistości mają pochodzenie cygańskie. Tego rodzaju muzyka taneczna powstała z połączenia tradycyjnej muzyki Romów i muzyki miast. Ta grupa etniczna przybywała na teren Węgier od XV wieku i jak żadna inna wpłynęła na życie muzyczne kraju. Dzięki Węgrom i tutejszym kompozytorom muzyka cygańska stała się sławna na całym świecie. Sami Romowie, mimo wieków asymilacji, podobnie jak w wielu innych krajach pozostają jednak nadal na dnie piramidy społecznej. Ceniona i charakterystyczna jest kuchnia węgierska. Węgierskie słowo gulyás – gulasz weszło do słowników wielu języków europejskich. Tradycyjnie jada się go na ostro z papryką. Inną tradycyjną potrawą węgierską jest halászlé czyli zupa rybna. Do posiłków pija się wino, których na Węgrzech jest wybór. Tradycyjnie w Polsce mianem węgrzyna określano białe wino z Tokaju. Leżący najbliżej granicy ośrodek winiarstwa przez wieki zaopatrywał piwnice szlacheckie w całej Rzeczypospolitej. Jeden z gatunków tego nosi polską nazwę: szamorodni, czyli samorodny, nadaną przez polskich odbiorców. Słodkie, mocne, o intensywnym bukiecie aszu jest określane jako wino królów – król win. Do innych tradycyjnych miejsc wyrobu win na Węgrzech należy rejon Egeru, skąd pochodzi czerwona wytrawna Egri Bikavér, czyli bycza krew. Turyści szczególnie licznie odwiedzają winnice na północnych brzegach Balatonu, szczególnie rejon Badacsony. Najwięcej jednak win w kraju produkuje się na stokach gór Mátra w Gyöngyös. Pochodzi stąd złocistożółty Gyöngyös – Bor. To poprzez wino w czasie pokoju zacieśniała się przyjaźń polsko-węgierską, którą podkreśla znane przysłowie, występujące w polskiej i węgierskiej wersji językowej: Polak – Węgier dwa bratanki: i do szabli i do szklanki.

Około połowy Węgrów przyznaje się do przynależności do kościoła rzymskokatolickiego, pozostali są w większości wyznania kalwińskiego względnie luterańskiego. Oprócz tego powszechni są także wyznawcy innych religii. Około 1/4 Węgrów nie należy do żadnego związku wyznaniowego, choć osób deklarujących brak wiary w Boga lub obojętność religijną może być dużo więcej. Węgrzy są narodem o słabej religijności. Regularnie w praktykach religijnych udział bierze mniej, niż 10% społeczeństwa, przy czym dysproporcje te są różne w zależności od wyznania i regionu. W samym Budapeszcie do kościołów na niedzielne nabożeństwa chodzi około 2-4% mieszkańców, podczas gdy na niektórych terenach wiejskich nawet do 40%. Jednakże rytm głównych świąt i uroczystości wyznacza kalendarz świąt chrześcijańskich. Szczególnie obchodzonym dniem na Węgrzech jest 25 kwietnia – dzień św. Marka Buza Szentelo. W tym dniu na wioskach tradycyjnie obchodzi się i święci się pola. Z kolei świętem zbiorów jest 20 sierpnia – dzień św. Stefana. W to święto patrona Węgier odbywa się w całym kraju wiele zabaw i imprez kulturalnych.

Zobacz też

  • Uniwersytety na Węgrzech
  • Polak, Węgier, dwa bratanki, i do szabli, i do szklanki
  • Stosunki polsko-węgierskie
  • Komunikacja na Węgrzech
  • Ambasada Węgier w Polsce

Linki zewnętrzne

  • Informacje i ciekawy artykuł o Węgrzech
  • Budapeszt i Węgry – przewodnik
  • Interaktywna mapa topograficzna Węgier
  • Węgrzy na Słowacji i w krajach sąsiednich
  • Podręcznik do nauki węgierskiego na WikiBooks (start:październik 2008)
  • Węgry w katalogu Open Directory Project

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *